يعنى نقمات و عقوبات خود را در دنيا چون واقعه بدر و در آخرت عذاب دوزخ * ( فَلا تَسْتَعْجِلُونِ ) * پس بشتاب طلب مكنيد از من عذاب را در مجمع البيان آورده كه مفسران را در اين انسان دو قولست اول آنست كه مراد به آن آدم است و بنا بر اين تفسير عجل را بر چند معنى تنزيل كرده‌اند يكى آنكه او سبحانه آدم را بعد از خلق همه اشيا در آخر روز جمعه كه آخر ايام شنبه بود خلق فرمود بسرعت تمام تا قبل از غروب شمس آن روز خلقت او تمام بوده باشد و تمام اشيا در مدت شش روز بىزياد و كم مخلوق شده باشد و اين قول مجاهد است و نزد بعضى چون روح بسر و چشم آدم در آمد نگاه كرد آفتاب را ديد كه بغروب نزديكست گفت يا رب استعجل بخلقى قبل غروب الشمس اى پروردگار من تعجيل كن در اتمام خلق من پيش از آنكه آفتاب غايب گردد دويم عجله به اين معنيست كه او را مخلوق نساخت از نطفه و بعد از آن از علقه و پس از آن از مضغه هم چنان كه غير او را به اين وجه بر سبيل تدريج خلق فرمود بلكه بدون اين وسايط بيكدفعه او را از كتم عدم بصحراى وجود آورد و غرض او از اين قول تنبيه است بندگان را بر اين آية عجيبه و صنعت غريبه و قدرت تامه سيم آنكه چون روح به سينه او رسيد خواست كه بنشيند قبل از آنكه روح بجميع بدون او رسد و از ابن عباس و سدى و سعيد بن جبير مرويست كه چون روح بزانوى وى رسيد نگاه كرد ميوهء بهشت را ديد تعجيل كرد و خواست كه قبل از اتمام برخيزد و اين قول از ابى عبد اللَّه نيز منقولست چهارم عجل بمعنى طين است كما قال الشاعر و النبع ينبت بين الصخر صاحية و النخل ينبت بين الماء و العجل پس معنى آنست كه آفريده شد آدم از كل كقوله خَلْقَ الإِنْسانِ مِنْ طِينٍ و قول دويم آنست كه مراد به انسان همهء آدمياناند و اين قول را نيز بر چند وجه تفسير كرده‌اند يكى آنكه معنى آنست كه خلق الانسان عجلا يعنى آدمى مخلوق شده است بر دوستى عجله در امر خود و اين بر طريق مبالغه است در عجله در امرى كه مشتهى او است بر وجهى كه گويا عجله جبلى او است هم چنان كه كثير النوم را ميگويند كه ( ما خلق الا من نوم ) و در حق شرير ميگويند كه ( ما خلق الا من شر و غير ذلك ) و اين قول ابى مسلم و جبائى و قتاده است دوم آنكه در حكم قلب است اى خلقت العجلة من الانسان يعنى تعجيل را از آدمى آفريدند به اين معنى كه فرط عجلهء او بر طريقيست كه گويا عجله را در اصل او خلق كرده‌اند سيم آنكه عجل بمعنى طينت است و معنى آنكه همهء آدميان را از گل آفريده‌اند به اين معنى كه اصل همهء ايشان از آنست چهارم آنكه آدميان آفريده شدند از امر كن كه ملزوم تعجيل است بدون اسباب و وسايط كه مستلزم تدريجاند و اين قول اخفش است * ( وَيَقُولُونَ ) * و ميگويند كافران از روى انكار و استبعاد * ( مَتى هذَا الْوَعْدُ ) * كى باشد وقت اين وعده